1. * 5651 Sayılı Kanun'a göre TÜM ÜYELERİMİZ yaptıkları paylaşımlardan sorumludur.
    * Telif hakkına konu olan eserlerin yasal olmayan şekilde paylaşıldığını ve yasal haklarının çiğnendiğini düşünen hak sahiplerinin İLETİŞİM bölümünden bize ulaşmaları durumunda ilgili şikayet incelenip gereği 1 (bir) hafta içinde gereği yapılacaktır.
    E-posta adresimiz

Eski Anadolu Türkçesinin Türk Dili Tarihindeki Yeri.

Konusu 'Edebiyat / Kitap' forumundadır ve Suskun tarafından 30 Aralık 2010 başlatılmıştır.

  1. Suskun

    Suskun V.I.P V.I.P

    Katılım:
    16 Mart 2009
    Mesajlar:
    23.242
    Beğenileri:
    276
    Ödül Puanları:
    6.230
    Yer:
    Türkiye
    Banka:
    2.052 ÇTL
    Eski Anadolu Türkçesinin Türk Dili Tarihindeki Yeri.​


    Prof Dr. Fikret Türkmen Armağanı

    1-Eski Anadolu Türkçesi veya Eski Türkiye Türkçesi diye adlandırdığımız yazı dili bilindiği gibi Anadolu ve Rumeli bölgesinde ve Oğuz-Türkmen lehçesi temelinde kurulup gelişmiş olan Türk yazı dilinin Xlll-Xv.yüzyıllar arasını kaplayan ilk dönemidir. Bugün Türkiye ve Avrupa kitaplıklarında yüzlerce yazma eseri bulunan Eski Anadolu Türkçesi dil yapısı bakımından özel bir değer taşıdığı gibiTürk dili tarihindeki yeri bakımından da bir dönüm noktası oluşturur. Çünkü XIII. Yüzyıla gelinceye kadar Oğuz boyları Orta Asya Türk devletlerinin siyasi ve sosyal dokusunu oluşturan etnik yapıda önemli bir yer tuttukları halde lehçeleri müstakil bir varlık gösterememiştir. Oğuz Türkçesinin bağımsız bir kimliğe ulaşabilmek için geçirdiğitarihi sürecin bir özet halinde gözden geçirilmesi bile bu önem ve değeri kendiliğinden ortaya koyacak niteliktedir.



    Oğuzcanın Eski Anadolu Türkçesinden önceki tarihi dönemi Oğuz boylarının tarihteki yerlerine koşut olarak başlıca iki alt döneme ayrılabilir. Bunlar:

    a-Vl-Xl yüzyıllar arasındaki dönem


    b- Xl-Xlll yüzyıllar arasındaki alt dönemlerdir.



    2. Bilindiği üzere Oğuzlar Köktürklerin tarihine paralelolarak VI. yüzyıldan beri tarih sahnesinde varlığını duyurmuş olan büyük bir Türk kavmidir. Vl-Xl. yüzyıllar arasını kaplayan ve Türk dili tarihinde Eski Türkçe diye adlandırılan dönemde Oğuz boyları varlıklarını Köktürk (MS. 552-745)Uygur (MS. 745-840) ve Karahanlı (MS. 912-1212) Türk devletlerinin coğrafyasında siyasi bakımdan onlara bağlı ve zaman zaman da bu devletlerin siyasi yapısını etkileyen bir etnik kololarak sürdüregelmişlerdir. Orhun ve Yenisey Yazıtları'ndaki kayıtlardan Oğuzların VII. yüzyılın ilk yarısında Yenisey bölgesindeki Barlık ırmağı yörelerinde VII. yüzyılın ikinci yarısından sonra da Tula ırmağı boylarında ve Ötüken yöresinde oturdukları bilinmektedir' Bunlar Köktürklerin yerini alan Uygurlar döneminde de Orhun ırmağı bölgesinde yaşarruşlardrr'. Karahanlılar döneminde ise Karahanlıların batısındaki sınır bölgesinde yer almışlardır. Bu Türk boyunun ıx-xL. yüzyıllar arasındaki dönemde Aral gölünün kuzeyindeki steplerde ve Seyhun (Sirderya) ırmağının iki yakasında oturdukları tarihi ve coğrafi kaynakların verdikleri bilgilerden anlaşılmaktadır. Bunların daha X. Yüzyılda Sirderya (Öküz ırmağı)boylarında ve Aral gölü kıyılarında Yenikent merkez olmak üzere bir Yabgu Devleti kurdukları da biliniyor.


    Oğuz Türkmen boylarının tarihte böyle önemli bir yerlerinin bulunmasına rağmen bu dönemde üğuzca kendisini bağımsız bir varlık halinde ortaya koyamamıştır. Bu durum Türk dilinin o yüzyıllardaki tarihi akışını yönlendiren etkenler yanında asıl Oğuzların bağımsız bir siyası varlık kuramamış olmalarıyla ilgilidir. Bu dönemde meydana getirilen eserlerde Oğuz-Türkmen lehçesi kendi varlığını ancak bazı beliıtiler halinde ortaya koyabilmiştir.

    Aslında Eski Türkçe dediğimiz dönem dil yapısında az çok farklı lehçelerin izlerini taşıyan bir dönemdir. Oğuzların bağlı bulundukları Türk devletlerinin sınırları içinde birbirinden farklı etnik unsurların yer almış ve bunlara ait dil özelliklerinin yer yer yazı diline yansımış olması Köktürk yazıtlarında olsun meydana getirilen daha sonraki yazılı eserlerde olsun birtakım lehçe veya ağız ayrılıklarının doğmasına yol açmıştır. W. Radloff'un bu konudaki tespiti:' ilgi çekicidir. S. E. Malov da Yenisey ve Orhun Yazıtları'ndaki lehçe ayrılıkları ile eski Kuzey Oğuzcanın etkisine işaret etmiştir". A.von Gabain ise Uygur yazıtlarında olduğu gibi Orhun ve Yenisey Yazıılan'nda da lehçe ayrılıkları yüzünden bir dil birliğinin bulunmadığını belirtmiş Eski Türkçe döneminden bugüne kadarhangi kavmi'unsurlara ait olduğu tespit edilemeyen beş ayrı lehçenin izlerinden söz etmiştir' Köktürk ve Uygur ülkelerinde Oğuzlar da önemli bir yer tuttuklarına göre Eski Türkçede Oğuz lehçesi ile ilgili birtakım özelliklerin de kendini göstermesi olağandır. Nitekim bizim daha önce bu konuda yaptığımız bir araştırma Yenisey ve Orhun Yazıtları ile Uygurcanın n lehçesinde genel eğilimler veya belirtiler halinde birtakım Oğuzca özelliklerin de yer aldığım" ortaya koymuştur. Daha sonraki yüzyıllarda Karahanlı dönemini temsil eden Anonim Kur'an Tefsiri'nde de A. K. Borovkov Oğuzcanın etkisini tespit etmiştir?



    Sonuç olarak Eski Türkçede Oğuz-Türkmen lehçesinin izlerine rastlanmakla birlikte bu dönemde Oğuzca esas itibariyle konuşma dilinden öteye geçemeyen bu yüzden de özellikleri açık seçik belirlenemeyen sisli bir perdeyle örtülmüş bulunmaktadır.

    3. Xl-Xlll yüzyıllar arasındaki dönem:Oğuzlar bu dönemde Orta-Asya' daki varlıklarını daha belirgin duruma getirmişler; Yukarıd belirttiğimiz Yabgu Devleti'nin merkezi Yenikent'e ilave olarak Haare Cend Sepreıı Suğnak Karaçuk (Fôrabı Barçınlig-Kent Ecııas Urkenı Sırlı- Tanı gibi yeni şehirler kurarak Sirderya ırmağının iki yakasında kısmen göçebe kısmen de yerleşik hayata geçmişlerdir. Kaşgarlı Mahmud yerleşik yaşayışa geçmiş olan Oğuzların yüksek kültürlü bir şehir hayatı yaşadıklarınaişaret etmiştir".Öte yandan Xl-Xlll. yüzyıllar arasında Oğuzlarm Aral gölü kıyılarındaki steplerden güneye
    Harezm ve Sirderya bölgesine sürekli göç ettikleri. Harezm yoluyla Horasan üzerinden Yakın Doğuya uzanarak Selçuklu devletlerinin kuruluşunu hazırladıkları bilinen tarihi gerçeklerdir. Xl-Xlll. yüzyıllar arası aynı zamanda Oğuzların Orta-Asya' dan batıya doğru uzanan siyası etkinliklerinin güçlenme dönemidir. Nitekim daha XI. yüzyılda büyük Selçuklu Devleti 'nin batıya yaptığı göçlerle Oğuz nüfuzu yalnız Sirderya Maveraünnehir Harezm ve Horasan bölgelerinde kalmamış; Azerbaycan üzerinden Abbasi Devleti'nin başkenti ve büyük kültür merkezi Bağdata kadar uzanmıştır.

    XI. yüzyıl sonlarında Kaşgarlı Mahmud'un Divaııu Lügat-it Türk'te Oğuzlara ve Oğuzcaya ağırlıklı bir yer vermiş olması hiç şüphe yok ki Oğuzların bu dönemde Orta-Asya ve Batı Türk dünyasında oynadıkları etkin rolle ilgilidir. Gerçekten de Oğuz Türkçesi üzerindeki ilk somut bilgilerimiz Kaşgarlı Mahmud'un Oğuzca için ayırdığı bölümde verdiği bilgilere veya yer yer yaptığı açıklamalara dayanıyor. Bu bilgilerden Oğuzca'run XI. yüzyıl sonlarında VI. yüzyıldan beri coğrafi ve siyası ayrılıklara rağmen tek bir kol halinde süregelen ve o dönemde KarahanIı (Hakaniye) Türkçesi diye adlandırılan ortak yazı dilinden hangi noktalarda ayrılmış olduğunu bazı belirsizliklere rağmen ana çizgileriyle az çok kestirebiliyoruz" Ancak unutmamak gerekir ki XI. yüzyıl sonunda Oğuzca genel olarak herhalde genelolarak yine konuşma dilinin sınırlarını aşamamış bir lehçe durumundadır.

    4. Oğuzcanın geçirdiği ikinci tarihi gelişme süreci Xll-Xlll. yüzyılları kapsayan dönemdir. Bu yüzyıllarla ilgili tarihi kaynakların Oğuzlar hakkında verdiği bilgiler ve bugün elimizde bulunan yazılış tarihleri kesin olarak bilinmese de dil yapıları bakımından bu döneme sokulabilecek olan eser/erOğuzcanın XII XIII yüzyıllarda Karahanlı yazı dilinden Oğuzca temelinde bir yazı diline doğru bir yol alma (yani Oğuzcaya canlılık kazandırma) mücadelesi verdiğini ortaya koymaktadır. Yazılış alanları Harezm ve Anadolu arasına giren Behcetü'l-hadaik Ali'nin Kıssa-i Yusuf'u Kitab-ı Güzide Kuduri Tercümesi Kiıabu 'l-ferai; gibi eserlerin dili ile Kaşgarlı 'nın Oğuzca için verdiği özellikler birbiri ile karşılaştınhnca durumun genellikle ortaklık göstermesi Oğuzcanın "Olga bolga dili" denilen karışık dilli eserler yoluyla bir yazı dili oluşturma mücadelesine girdiğini açıklayıcı niteliktedir. Bu konuda elbette farklı yorumlar da söz konusudur. Bu nitelikteki eserlerde görülen Oğuzca dışı Doğu Türkçesine özgü özelliklerin. bir geçiş sürecinin gereği olarak Oğuzcanın normatif özellikleri olduğunu kabul eden görüşler de vardır. Kabul etmeyen ve bunları kişisel ağız yapısına bağlayanlar da... Bu konudaki farklı görüşlerin tartışması bir yazımızda özelolarak ele alındığı içinlü burada konunun ayrıntısına girmeyi gereksiz buluyoruz. Yalnız belirtmek istediğimiz husus yine bu ikinci dönemde de Oğuzcanın dil yapısı bakımından daha kendine özgü kişiliğini bulamamış olmasıdır.

    5. Üçüncü dönem Oğuzların Orta-Asya'dan uzak bir coğrafi bölgede yani Anadolu'da bağımsız bir devlet kurduktan sorıra (M. S. 1077) XIII. yüzyıl sonlarından başlayarak oluşturdukları Eski Anadolu Türkçesi dönemidir. Bu dönemde Oğuzların eski ortak yazı dilinden uzak kalmaları ve Anadolu'ya XIXIII.yüzyıllar arasında sürekli Oğuz göçlerinin yapılmış olması Oğuzcanın yazı dili haline gelişinde önemli birer etkendir. Ancak bu dönemin oturmuş standart bir yazı dili durumuna gelmesi de elbette kolayolmamıştır. Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu Devletlerinde din dili; medrese dili; bilim dili ve dış yazışmalar dili olarak Arapçanın edebiyat ve divan dili olarak da Farsçanın yürürlükte olması.

    Türkçenin hakim duruma geçebilmesini hayli güçleştirmiş ve geciktirmiştir. Bu yüzden Selçuklular devrinde Türkçe yalnız halka seslenen basit içerikli ve dini nitelikte eserlerin dili olabilrniştir; dolayısıyla Arap ve Fars dillerine karşı büyük bir mücadele vermek zorunda kalınmıştır. Öte yandan halkın konuşma dili olan Oğuzcanın bir yazı diline dönüştürülmesi de elbette kolayolmamıştır. Ortak İslam medeniyetinin ve Anadoludaki yeni yaşayış düzeninin gerekli kıldığı dil malzemesi ister istemez yer yer Arapça ve Farsçadan yararlanmayı ve yerli dillerdeki bazı yabancı kelimeleri Türkçeleştirmeyi de gerekli kılmıştır.

    Ne var ki. Selçuklu Devletinin yıkılması ile kurulan Anadolu beylikleri dönemi (1277-1450) Anadolu'da Oğuz-Türkmen lehçesi temelinde bağımsız bir yazı dilinin oluşmasını kolaylaştırmış ve hızlandırmıştır.Beylikler dönemi Türkçesinin ana özelliği Arapça ve Farsçaya karşı Türkçeyi hakim kılma mücadelesinde toplanır. Gerçi XIII. yüzyıl Orta-Asya'sındaki siyası sosyal kaynaşmaların doğurduğu sonuçlar Türk dilini aıtık tek bir kol halinde yol almaktan çıkarıp yeni yazı dillerinin oluşmasına elverişli bir ortam hazırlamıştır. Ancak yeni yazı dillerinin oluşmasını ve Türk dilinin birkaç ana kola ayrılmasını sağlayan bu tarihi süreç dışında Anadolu Beylikleri'nin başında bulunan ve o yüzyıl Anadolu' sunun siyası' sosyal ve kültürel temsilciliklerini yapan Türkmen beylerindeki bilinçli tutumun ve kendi ana dillerine verdikleri değerin büyük payı vardır. Karamanoğlu Mehmet Bey'in H. 676 (M. 1277) yılında
    divan işlerinde yalnız Türkçe kullanılmasını emretmiş olması bu genel tutumun bir göstergesidir.

    Nitekim Anadolu'nun en batı kesimlerinden başlayarak ta Erzurum' a kadar uzanan bölgelerinde ve bütün beylik merkezlerinde etkin birer kültür ortamı oluşmuştur. Böylece Aydın Kütahya Bursa İzmirBalıkesir Konya Niğde Ladik Kastamonu Sinop Sivas Kırşehir ve daha sonra Edirne gibi merkezlerde telif ve tercüme yoluyla günümüze kadar uzanabilmiş manzum ve mensur dini tarihi edebi destanı felsefi tıbbi nitelikte büyük çapta yüzlerce eser ortaya konabilmiştir. Bütün bu gelişmelerle XV.yüzyılortalarında Eski Anadolu Türkçesi artık genel çizgileri ile o günün ihtiyaçlarını karşılayabilen bir
    bilim ve sanat dili düzeyine yükselmiş bulunuyordu. Böylece; Oğuz Türkçesi VI. yüzyıldan XIII. yüzyıl sonlarına kadar uzanan birbirinden farklı iki sürecin oluşturduğu belirsizlikten ve tarihin sisli perdesi altında eriyip kaybolmaktan kurtularak Doğu Türkçesi'nden ayrı kendine özgü şekil ve işlev dallanmalarına uğramış zengin dil yapısı ile dil tarihindeki özel yerini alabilmiştir.

    6. Eski Anadolu Türkçesinin bir yazı dili halinde kuruluşunun dil tarihi açısından ortaya koyd uğu öteki sonuçları da şu noktalarda özetleyebiliriz:

    1- Eski Anadolu Türkçesinin bağımsız ve zengin bir yazı dili haline gelişi. Oğuz-Türkmen
    kolunun daha sonraki dallanmalarına da çığır açmış; bu yazı dilinin. zamana ve yeni kültür şaıtlarına bağlı değişme ve gelişme dönemlerinden geçerek oluşturduğu Osmanlı Türkçesi. Kırım Osrnanlıcası Türkiye Türkçesi. Azerbaycan Türkçesi ve Gagavuzca gibi kolları içine alan Güney-Batı Türk lehçeleri grubuna sağlam bir temel vazifesi görmüştür


    2. Bu yazı dilinin kurulması ile. Oğuz Türkçesinin ses bilgisi.
    şekil bilgisi ve söz varlığı
    açısından Eski Türkçe ile ortaklaşan yanları dışında. özellikle klasik Doğu Türkçesinden büyük ölçüde ayrılmış olan özellikleri bütün ayrıntıları ile gün ışığına çıkmıştır.

    3. Bu dönemde ortaya konan yüzlerce eser ve bunların Eski Anadolu Türkçesine özgü dil yapıları. Türk dili alanına bir zenginlik katmıştır. Türk dilinin öteki kollarında görülmeyen veya seyrek rastlanan gramer şekilleri. konuşma dili kanalıyla yazı diline aktarılmıştır. Ses ve şekil bilgisinin kendine özgü birçok özelliği bu bağlamda yablakz-yavlak "pek fena. kötü" tabışkarc-ıavşcuı. aruvaıı "temizirn" açavuz "açalım" örneklerindeki b>v değişmesi; Türkiye Türkçesinin bugünkü -lyor hfil kipini oluşturan alayorur geçeyorur örneklerindeki -a yaru-r tasvir fiili; boyın viriipdiir sarmaştıpdurur örneklerindeki geçmiş zaman kipi. bulısaram. uçısar salısar örneklerindeki -lsAr gelecek zaman eki yiyesi gün göresi gö z dogacak vakı karınacak nesne örneklerindeki -Asl -AcAk gelecek zaman sıfat-fiilleri ile bunları n
    çekimli fiil türleri; -Ic/ık -IncAk -lcAgAz gibi zarf-fiil ekleri ve bunlara katılacak daha başka nice özellikler dil hazinesine ilk kez Eski Anadolu Türkçesi kanalıyla kazandırılmış olan şekiller yeni gramer biçimleridir.

    4. Anadolu'ya 24 Oğuz boyundan 23'ünün gelmiş olması bunlar dışında Kıpçak vb. öteki bazı Türk etnik unsurlarının da yer alışı. gerek Oğuz boyları gerek Oğuzların öteki un surları arasında birtakım ağız ayrılıklarının bulunması ister istemez etkisini yazı dilinde de göstermiştir . Anadolu Beylikleri döneminde her beylik bölgesinde bir kültür merkezinin filizlenmesi ve yazılı eserlerin dili ile konuşma dili arasında bir ayrım gözetilmemesi Eski Anadolu Türkçesini oluşturan normatif ve standart ölçüler yanında bunun dışına taşan birtakım ağız ayrılıklarının da bulunmasına yol açmıştır. Bugün bu döneme giren eserlerin çeşitli yönlerden incelenmesi bu durumu açıkça ortaya koymaktadır.

    Eski Anadolu Türkçesinde konuşma ve yazı dilinde var olan bu farklılıklar zamanın yol açtığı bazı değişmelerle veya olduğu gibi günümüz Anadolu ağızlarına kadar uzanagelrni ştir. Bugün Anadolu ağızlarının zengin yapısında yer alan çeşitli özelliklerin temelinde yine Eski Anadolu Türkçesi yatmaktadır. Dolayısıyla Eski Anadolu Türkçesi Anadolu ve Rumeli ağızlarının oluşmasında da temel vazifesi görmüştür; tarihi diyalektoloji çalışmalarının da yolunu açmıştır. Gerçi bugün Eski Anadolu Türkçesi üzerinde daha. toparlayıcı ve sınıflandırıcı çalışmalar yapılmış değildir. Onun için o dönemdeki Oğuz boylarını temsil eden kaç temel ağız yapısının bulunduğu bilinmemektedir. Bu yüzden de Anadolu ağızlarının tarihi devirle olan bağlantısını aydınlatıcı bilgilere sahip değiliz" . Bu nitelikteki çalışmalar bir kaçı geçmeyecek kadar azdır. Yalnız şu var ki bu alandaki toparlayıcı bilgiler ortaya konduktan sonra
    Eski Anadolu Türkçesi ile Anadolu ve Rumeli ağızları arasında bir köprü kurulabilecek ve tarihi diyalektoloji araştırmalarından verimli sonuçlar elde edilebilecektir.
     

Sayfayı Paylaş