1. * 5651 Sayılı Kanun'a göre TÜM ÜYELERİMİZ yaptıkları paylaşımlardan sorumludur.
    * Telif hakkına konu olan eserlerin yasal olmayan şekilde paylaşıldığını ve yasal haklarının çiğnendiğini düşünen hak sahiplerinin İLETİŞİM bölümünden bize ulaşmaları durumunda ilgili şikayet incelenip gereği 1 (bir) hafta içinde gereği yapılacaktır.
    E-posta adresimiz

Fiil Çatıları

Konusu 'Dilimizi Doğru Kullanalım' forumundadır ve Suskun tarafından 25 Ağustos 2011 başlatılmıştır.

  1. Suskun

    Suskun V.I.P V.I.P

    Katılım:
    16 Mart 2009
    Mesajlar:
    23.242
    Beğenileri:
    276
    Ödül Puanları:
    6.230
    Yer:
    Türkiye
    Banka:
    2.052 ÇTL
    Fiillerin özne ve nesneye bağlı olarak kazandığı anlama ve girdiği biçime çatı denir


    Çatı, sadece fiil cümlelerinde aranan bir özelliktir İsim cümlelerinde hâliyle olmaz

    Fiiller, özne ve nesne alıp almamalarına; belirtilen işin nasıl yapıldığına; işten nesnenin ve öznenin nasıl etkilendiğine göre çatılar ayrılırlar

    Fiil çatılarının oluşmasında hem fiilin anlamı hem de aldığı yapım eki önemlidir

    Çatılarına göre fiiller şunlardır:

    1 Öznelerine Göre Fiil Çatıları


    Bu başlık altındaki fiillerde özne ve fiil arasındaki ilişki göz önüne alınır

    Öznenin fiille şu ilişkileri olabilir:

    ]Özene fiilde anlatılan işi kendisi yapabilir
    ]Başkasının yaptığı işten etkilenebilir
    ]İşi kendisi yapıp yine ondan kendisi etkilenebilir
    ]İşi başkalarıyla birlikte ya da karşılıklı yapabilir

    a Etken Fiil

    -Etken fiilin belirttiği işi, oluşu, hareketi, durumu ve kılışı yapan öznenin kendisidir
    -Özne gerçek öznedir
    -Dilimizde tüm fiiller kök hâlinde iken etkendir
    -Bu fiiller geçişli de olabilir geçişsiz de

    Yaşlı nine, çocuktan kendisini karşı tarafa geçirmesini istedi
    Çocuk da öğrenciliğin verdiği bir bilinçle seve seve ona yardım etti

    b Edilgen Fiil

    Gerçek öznesi söylenmeyen (ve bilinmeyen) fiillerdir

    Cam kırıldı kimin kırdığı belli değil
    Bir bildiri okundu Okuyan belli değil
    Ev satıldı

    *Fiile "-ol, -on" ekleri getirilerek yapılır
    Kapı açıldı
    Araba yıkandı

    *Bu tür fiillerin öznesi sözde öznedir Yüklemde bildirilen işten etkilenen varlık cümlede özne gibi kullanılır, ama asıl özne söylenmemiştirKapı ve araba açma ve yıkama fiillerini yapan değil, bu fiillerden etkilenen varlıklardır

    *Bazı cümlelerde işi yapan "tarafından" sözüyle ya da "-cE" ekiyle belirtilebilir
    Hırsızlar polis tarafından yakalanamadı
    Bu kararlar milletçe verilmedi

    *Sözde ya da gerçek öznesi olmayan edilgen ve geçişsiz fiiller de vardır:
    Bu sıcakta uyunmaz
    Bu söze gülünür
    Yarın pikniğe gidilecek
    Burada kalınacak

    c Dönüşlü Fiil

    -Öznenin işi yaparken aynı zamanda o işten etkilendiğini gösteren fiillerdir Yani fiili yan da ondan etkilenen de öznedir
    -Özne gerçek öznedir
    -Nesne yoktur
    - Fiile "-l, -n" ekleri getirilerek yapılır
    -Bu fiiller nesne alamazlar; geçişsizdirler

    Kızlar süslendi; delikanlılar güzelce giyindi
    Adam hep kendisiyle övünüyor

    *Tabiat olayları ile ilgili dönüşlü fiillerde "yapma" anlamı yerine "kendi kendine olma" anlamı vardır
    Karlar tepelere doğru çekildi
    Sıcaklardan dolayı gölün suyu çekildi
    Öğleye doğru hava açıldı
    Havalar ısınınca buzlar çözüldü

    *Bazı fiillerin edilgen şekilleriyle dönüşlü şekilleri farklı ekle yapılır:
    Sevmek > sevinmek > sevilmek

    Dövmek > dövünmek > dövülmek

    Giymek > giyinmek > giyilmek

    Görmek > görünmek > görülmek

    *İsme getirilen "-lEn" ekiyle fiile getirilen "-İş" ve "-lEş" eki de dönüşlülük anlamı katabilir:
    O gün pek içlendim
    Trafik polisini görünce adam tutuştu
    Birazdan sakinleşir

    Not: Edilgen fiille dönüşlü fiil karıştırılabilir:
    Özgür konferansta oldukça sıkıldı dönüşlü
    Sabaha kadar kurşun sıkıldı edilgen

    d İşteş Fiil

    -Fiilde bildirilen işin birden fazla kişi tarafından yapıldığını; işi beraber ya da karşılıklı yaptıklarını bildiren fiillerdir
    "-ş" ekiyle yapılır

    Dövüşmek, uçuşmak, gülüşmek, görüşmek

    *Ya "birlikte" ya da "karşılıklı" anlamı katar

    Kuşlar uçuştu birlikte
    Çocuklar gülüştü birlikte
    Öğrenciler kaçıştı birlikte

    Arada bir yazışırız karşılıklı
    Onunla Ankara'da tanıştık karşılıklı

    *Bazı filler "ş" sesini yapılarında barındırır ve işteşlik ifade ederler Bunlara anlamca işteş fiiller de denebilir
    Yarışmak, savaşmak, üleşmek, güreşmek, barışmak, konuşmak

    *Bazı işteş fiiller bir durumdan başka bir duruma geçmeyi ifade ederler Bunlarda işteşlik anlamı zayıftır
    Buharlaşmak, güzelleşmek, ağırlaşmak, sertleşmek, sakinleşmek
    Durum, gün geçtikçe kötüleşiyor
    Hasta, biraz daha iyileşti
    Güneşte fazla kaldığından iyice esmerleşti
    Rengi giderek koyulaşıyor

    Not: Yapısında "ş" sesi bulunduran bütün fiiller işteş değildir Bunlara dönüşlü de denebilir
    Dostluğumuz günden güne gelişiyordu
    Sonunda öfkesi yatıştı
    Daracık bir yere sıkıştı
    Boyunda büyük işlere girişti
    Fırtınadan sonra deniz yatıştı
    Otobüs kalkmak üzereyken yetişti
    Evinden uzakta kalmaya alıştı

    *Bazı fiiller "-lE-ş" şeklinde iki ek alarak, bazıları da "-lEş" şeklinde tek ekle işteş yapılırlar
    Kucak-la-ş-, selâm-la-ş-;
    Toka-laş, bayram-laş

    *Çoğu nesne alamaz; ama bazı işteş fiiller nesne alabilirler
    Kazandıkları parayı paylaştılar

    2 Nesnelerine Göre Fiil Çatıları


    Fiillerin nesne alıp almadıkları, alıyorlarsa hangi özellikleri taşıdığı göz önünde tutulur

    a Geçişli Fiil

    -Belirtili ya da belirtisiz nesne alabilen fiillerdir
    -Bu fiillere "ne?, neyi?, kimi?" soruları sorulduğunda belirtili ya da belirtisiz nesne bulunur
    -İş, kılış fiilleri geçişlidir

    Titizlikle elindeki yazıları inceliyordu
    Son gelişinde Ankara'yı da dolaşmıştı

    *Cümlede nesne kullanılmamış olsa da bu fiiller geçişlidir
    Dikkatli bakmayınca fark edemezsiniz

    b Geçişsiz Fiil

    -Nesne alamayan fiillerdir
    -Oluş ve durum fiilleri geçişsizdir
    -Yükleme nesneyi bulmak için sorulan "ne?, neyi?, kimi?" sorularının cevabı yoktur

    Kar yağdı, tren durdu, ben uyudum, kartallar uçtu, dışarıda kaldı, o da yoruldu

    Not: Bazı fiiller hem geçişli hem geçişsiz olarak kullanılabilirler:Gezmek, dolaşmak, geçmek, sürmek, çalmak,

    c Oldurgan Fiil

    Geçişsiz bir fiile "-dİr, -t, -r" eklerinden biri getirilerek fiil geçişli yapılırsa buna oldurgan fiil denir

    Yatmak > yatırmak
    Ötmek > öttürmek
    Uyumak > uyutmak
    Gezmek > gezdirmek
    Kaçmak > kaçırmak

    d Ettirgen Fiil

    -Geçişli olduğu hâlde "-dİr, -t, -r" ekleriyle tekrar geçişli yapılan fillerdir Geçişlilik dereceleri artırılmıştır
    -Fiili bir başkasına yaptırma söz konusudur
    -Oldurgan fiiller ettirgen hâle getirilebilir

    Gazete aldı > aldırdı > aldırttı

    Elbiseyi yıkadı > yıkattı > yıkattırdı

    İçmek > içirmek > içirtmek

    Durdurmak > durdurtmak

    Uçmak > uçurmak > uçurtmak > uçurtturmak

    Sonuç: Bütün fiiller çatı bakımından öznesine ve nesnesine göre ayrı ayrı iki özelliğe sahiptir:

    *Çocuk koşarak yolun diğer tarafına geçti
    Öznesine göre: etken; nesnesine göre: geçişsiz

    *Alış veriş listesini evde unuttum
    Öznesine göre: etken; nesnesine göre: geçişli
     

Sayfayı Paylaş