1. * 5651 Sayılı Kanun'a göre TÜM ÜYELERİMİZ yaptıkları paylaşımlardan sorumludur.
    * Telif hakkına konu olan eserlerin yasal olmayan şekilde paylaşıldığını ve yasal haklarının çiğnendiğini düşünen hak sahiplerinin İLETİŞİM bölümünden bize ulaşmaları durumunda ilgili şikayet incelenip gereği 1 (bir) hafta içinde gereği yapılacaktır.
    E-posta adresimiz

Klasik Türk edebiyatı konuları

Konusu 'Edebiyat / Kitap' forumundadır ve Suskun tarafından 22 Ağustos 2011 başlatılmıştır.

  1. Suskun

    Suskun V.I.P V.I.P

    Katılım:
    16 Mart 2009
    Mesajlar:
    23.242
    Beğenileri:
    276
    Ödül Puanları:
    6.230
    Yer:
    Türkiye
    Banka:
    2.052 ÇTL
    Klasik Türk edebiyatı konuları

    Bahariye Cemreviye Fahriye (Din Dışı Şiir)

    Bahariye


    Baharın gelişini, doğadaki değişimleri, çiçeklerin açmasını, kelebeklerin uçmasını konu edinen kasidelerdir Dönemlerindeki büyük kişilere sunulup ödüllendirilmek için yazılırlar Hemen her divanda bir bahariye bulunması geleneği vardır Hemen her divan şairinin de bir bahariyesi bulunur

    Cemreviye

    Divan şairlerinin cemre düşmesi nedeniyle dönemlerindeki büyük kişilere sunmak için kaleme aldıkları kaside türüdür Örneklerine az rastlanır Cemrenin bahar müjdecisi olması nedeniyle bir bahariye niteliği de taşır Cemreviyelere genellikle teşbib ile başlanır Kasidenin diğer bölümlerinde bir değişiklik yapılmaz

    Fahriye

    Divan şairlerinin kendilerini ya da bir başka şair ya da kişiyi övdükleri şiirlerdir Genellikle kaside türünde yazılırlar Fahriye aynı zamanda kasidelerde şairlerin kendileriini övdükleri beyitlerin bulunduğu beşinci bölüme verilen isimdir

    Mersiye Medhiye Gazavatname (Din Dışı Şiir)

    Mersiye


    Bir ölünün ardından duyulan üzüntü ve acıyı anlatmak, ölen kişiyi övmek amacıyla kalema alınan düzyazı ya da şiirdir Kutsal günlerde, ölüm törenlerinde mersiye okuyan kişiye de mersiyehan denir Lirik bir anlatımın egemen olduğu manzum mersiyeler genellikle terkib-i bend biçiminde yazılır Ayrıca kaside ve terci-i bend biçiminde yazılmış manzum mersiyeler de vardır Yahya Bey, Sami Fününi, Rahmi, Fazli, Nisayi, Müdami’nin, Kanuni Sultan Süleyman’ın oğlu Şehzade Mustafa için yazdıkları mersiyeler gibi Ayrıca savaşlarda kaybedilen yerler için yazılan mersiyelere "vatan mersiyesi" denir Hayvanların ölümü için yazılmış mersiyeler de vardır

    Medhiye

    Bir kimseyi övmek için genellikle kaside biçiminde yazılan şiir ya da düzyazıdır Az olmakla birlikte gazel, mesnevi, musammad gibi nazım biçimlerinde mediyeler de vardır Padişah, vezir, şeyhülislam gibi devlet ileri gelenleri ya da halifelerle, başka din ve tarikat büyükleri için yazılmışlardır Bu türün en güzel örneğini Nef’i vermiştir

    Gazavatname

    Gazaname olarak da bilinir Ordunun akınlarını, savaşları, kahramanlıkları, zaferleri anlatılan düz yazı ya da şiir biçimindeki edebi türdür Arap edebiyatında "magazi" diye bilinir Türk edebiyatında ilk gazavatname örnekleri 15 yüzyılda yazılmaya başlanmıştır Kaşifi’nin Gazaname-i Rum’u bu türün örnekleri arasındadır

    Sahilname Sâkiname Kıyafetname Surname (Din Dışı Şiir)

    Sahilname


    Divan şairlerinin İstanbul kıyıları ile buralardaki yerleşim yerlerini, yaşayış biçimlerini anlattıkları şiirlerinin genel adıdır Örneklerine az rastlanır Genellikle mesnevi biçiminde yazılmışlardır

    Sâkiname

    Divan edebiyatında gerçek ya da mecaz anlamıyla içki ve içki alemlerinin övülerek anlatıldığı şiir türü Mesnevilerin bölüm sonlarında bazen sakiname başlığıyla iki beyitlik küçük parçalar olarak yer alır Türk edebiyatında 17 yüzyılda büyük gelişme gösteren sakinamelerin ilk örneğini İşretname adlı yapıtıyla Revani vermiştir

    Kıyafetname

    İnsanların fiziksel görünümlerini esas alarak karakterlerini açıklamaya çalışan eselerdir Bu türün kıyafet bilimiyle uğraşanlarına "kayif" ya da "kıyafetşinas" adı verilir Divan edebiyatında kıyafetnamenin ilk örneği Hamdullah Hamdi’nin ünlü Kıyafetname adlı eseridir Bu eserde renk, boy, yanak, saç, çene, sakal, parmak gibi 26 başlık altında karakter tahlilleri yer alır Nesimi’nin Kıyafet-ül Firase’si de önemli bir örnektir

    Surname

    Şehzadelerin sünnet, kadın sultanların evlenmeleri nedeniyle yazılan şiir ya da düzyazı biçimindeki eserlerdir Yazıldıkları dönemin toplumsal yaşamına ilişkin bilgiler de verdikleri için tarihi bir özellik taşırlar Genellikle mesnevi ya da kaside türündedirler Figani’nin Kanuni Sultan Süleyman’ın oğullarının sünnetini anlattığı Suriyye Kasidesi türün en iyi örneğidir

    Hamamname Şehrengiz Hicviye Hezliyat (Din Dışı Şiir)

    Hamamname


    Hamamları, hamam eğlence ve sohbetlerini, hamamdaki güzelleri betimlemek için yazılan kaside, gazel, mesnevi gibi nazım eserlerdir Divan edebiyatına ilk kez Deli Birader lakabıyla tanınan Gazali’nin Beşiktaş’taki bir hamamı anlatan şiiri ile girmiştir

    Şehrengiz

    Bir kenti ve o kentin güzelliklerini anlatan eserlerdir Daha çok klasik mesnevi biçiminde kaleme alınan bu yapıtlar tevhid, münacaat, na't gibi bölümlerle başlar Daha sonra kentle ilgili bilgiler verilir ve kente övgü düzülür Bazen bahar ve doğa betimlemeleri yapıldıktan sonra kentin güzellikleriyle ilgili beyitlere geçilir Divan edebiyatında ilk şehrengizi yazan Priştineli Mesihi’dir

    Hicviye

    Bir kişiyi, kurumu, toplumsal olayı, geleneği yeren söz, düzyazı ya da şiir türüne verilen addır Hicviye, gazel, kaside, murabba, muhammes gibi nazım biçimleriyle yazılmıştır Divan edebiyatında en önemli hicviyelerden biri Nef’i’nin Siham-ı Kaza’sıdır Örnek:

    KITA
    Şimdi hayl-i suhan-verân içre
    Nef’î mânendi var mı bir şair
    Sözleri Seba-i Muallâka’dır
    İmrülkays kendidir kâfir
    Şeyhüslam Yahyâ

    (Şair, "şairler içinde Nef’î'nin bir eşi yoktur Onun şiirleri Kabe’nin duvarlarına asılan şiirler gibi güzeldir ve sanki o kafir, İmrülkays’ın ta kendisidir" diyor Kafir aynı zamanda beğenmeyi ifade eder Şeyhülislam Yahya, Nef’î’yi över gibi görünüyor ama "Seba-i Muallâka" Kabe henüz putperestlerin elinde iken oraya asılan şiirlerdir İmrülkays ise şiirleri Kabe’de asılı ve müslüman olmayan bir şair Sonuçta Şeyhülislam Yahya, Nef’î’yi "kafirlikle" suçluyor)

    KITA
    Bize kâfir demiş mütfî efendi
    Tutalım ben anca diyem Müselmân
    Varılınca yarın Rûz-i Cezâya
    İkimiz de çıkarız anda yalan
    Nef’î

    (Nef’i de bu kıtayla Şeyhülislam Yahyâ’ya yanıt veriyor "Müftü efendi bana kafir demiş Tutalım ben de ona Müslüman diyeyim Ama yarın Rûz-i Ceza’da ikimiz de yalancı çıkarız Çünkü kafir olan kendisidir")

    Hezliyat


    Alaylı bir dille kaleme alınmış nazım türüdür Kaba şakalara, taşlamalara ve sövgülere yer verilir Hezeliyat olarak da bilinir Hezliyatta zarif bir nükte ya da güzel bir manzum bulunur Konu şakayla karışık alaylı bir dille anlatılır Nev’izade Atai’nin Bahayi-i Küfri eseri bu türün örneğidir Bayburtlu Zihni’de hezliyatın usta şairlerindendir

    Tarih düşürme Muamma Lugaz Dariye Rahşiye (Din Dışı Şiir)

    Tarih düşürme


    Önem verilen bir olayın, yılını göstermek üzere ebced hesabıyla bir cümle, biz dize ya da beyit söyleme sanatıdır Tarih dizesinin bütün harfleri hesaplanarak söylenenlere tarih-i tam, yalnız noktalı harfler hesaplanacaksa tarih-i mücevher, yalnız noktasız harfler esas alınacaksa tarih-i mühmel denir Bazen dizedeki harflerin sayı değerlerinin toplamı tarihi tam olarak göstermez Bu tür tarihlere de tamiyeli tarih denir

    Muamma

    Belli kurallara göre düzenlenip çözülebilen ve yanıtı tanrının sıfatlarından biri ya da bir insan adı olan manzum bilmecedir Muamma beyit, kıta gibi küçük nazım biçimleriyle yazılır Ama mesnevi parçalarıyla yazılmış muammalara da rastlanır Ali Şir Nevai, Fuzuli, Nebi, Kınalızade Ali Efendi, Sümbülzade Vehbi ve Fitnat Hanım’ın yazdığı çok sayıda muamma vardır Edirneli Emri Çelebi ise 600'den fazla muammasıyla bu alanın en ünlü şairidir
    Örnek:

    Bende yok sabr ü sükûn sende vefâdan zerre
    İki yoktan na çıkar fikr idelim bir kerre
    Nâbî

    (Bu beyitte yok anlamına gelen iki edat var Bunlar "nâ" ve "bî" Bu edatlar bize beyitteki ismi veriyor Yani Nâbî)

    Lugaz


    Herhangi bir nesnenin ya da varlığın özellikleri anlatılarak yazılan manzum bilmecedir Muamma ile birlikte çok kullanılan bir söz oyunudur Muamma’dan farkı konusunun daha geniş olmasıdır Çoğunlukla soru biçiminde düzenlenir En önemli özelliği içinde çözüme ilişkin ipuçlarının bulunmasıdır Daha sonra aruz ölçüsüyle yazılıp divanların son bölümlerine konulmaya başlanmıştır Eğlendirici ve öğretici olanların yanısıra öğretici ve dinsel lugazlar da vardır Lugazlar yazarlarının imzasını taşıdığından halk edebiyatındaki bilmeceden ayrılır Bütün lugazlar, "Bir acayip nesne gördüm", "Ol nedir kimdir" ya da "Nedir ol kim" gibi kalıplaşmış sözlerle başlar
    Örnek:

    Nedir kim ol iki yüzlü münâfık
    Nümâyan çihresinde levn-i âşık

    Gezer dünyayı hem bî-dest ü pâdır
    Mukim-i hâne-i ehl-i gınâdır

    Teâl-Allah nedir anda bu kudret
    Yemez içmez virir dünyaya nî’met

    Gehi Müslim kıyâfetle be-didâr
    Gehi şekl-i firengide nümûdâr

    Kırılsa pâre pâre olsa amma
    Zarar gelmez ana bir türlü kat’â

    Yatar zir-i zemînde hâke yek-sân
    Semâda adıdır mihr-i dirahşân

    Eğer kim olmasaydı kalbi fasîd
    Cihânda olmaz idi kadri kâsid

    Yeter vasf eyledin ol bî-vefâyı
    Yanından gitmese virmez safâyı
    Sünbülzade Vehbî

    (Şair bu lügazda "altın"ı anlatıyor)

    Dariye

    Divan şiirinde ev ile ilgili kasidelere dariye adı verilir Divan şairlerinin caize (armağan alma) amacıyla ortaya çıkan fırsatçılıkları sonucu gelişmiş bir türdür Bazıları gazel tarzında da yazılmıştır Yeni yaptırılan köşk, saray, yalı benzeri binalar için yazılırdı Şair eserden çok az bahseder hemen yaptıranı övmeye geçerdi Binalar için hazırlanan kitabeler de bir tür dariye sayılır

    Rahşiye


    Atlar için yazılmış kaside Nesib bölümünde atlar övülür Nef’î’nin IV Murad’ın atlarını övdüğü rahşiyesi meşhurdur
    Örnek:
    Bâreka’llâh zih’i rahş-i humâyun-sîmâ
    Ki komuş nâmını sultân-ı cihan bâd-ı sabâ

    Ne sabâ sâika dersem yaraşır sür’atte
    Ki seğirdikten ana sâyesi ile pâ-der-pâ

    Bırakır anı dahi sâyesi gibi yolda
    Olsa ger şâtır-ı endişe ile pâ-der-pa

    Düşmeden sayesi hak üzre eder âlemi
    Sehv ile rakibi göserse ihâna irhâ

    Kuş yetişmez der idim olmasa tayyâr eğer
    Eremez gerdine zîrâ ki ne sarsar ne sabâ
    Nef'î

    Tevhid, Münacat, Na’t, Maktel-i Hüseyin (Dini Şiir)

    Tevhid


    Tanrının birliğini ve ululuğunu anlatan şiirlere tevhid denir Genellikle kaside biçiminde yazılırlar Tevhidde tanrının büyüklüğü, sıfatları, kudretinin sonsuzluğu, tasvir ve hayal edilebilen şeylerden soyutlanması, hiçbir şeyin ona eş ve benzer olamayışı, bütün kudret ve ilimlerin ona ait oluşu gibi özellikler sanatlı bir üslupla anlatılır Tanrı karşısında kulun acizliği vurgulanır En ünlü tevhid manzumesini Nabi yazmıştır

    Münacat


    Konusu tanrıya yakarış olan şiir Genellikle kaside, ender olarak da gazel, kıta, mesnevi biçiminde yazılmıştır Türk edebiyatına 13 yüzyıldan sonra girdi Divan şairlerinin genellikle divanlarının başına koydukları münacatların temel konusu, zayıf ve çaresiz durumdaki insanın yüce ve güçlü tanrıya yalvarıp ondan yardım istemesidir

    Na’t

    Hazreti Muhammed’i övmek amacıyla yazılmış şiirlerdir Hazreti Muhammed’in çeşitli özellikleriyle mucizelerinin dile getirildiği bu şiirler daha çok kaside biçimiyle yazılmıştır Na’t’lara divanların başında tevhid ve münacaatlardan sonra yer verilmiştir Na’t yazmakla ünlü kişilere na’t-gü, özel dinsel törenlerde na’t okuyanlara ise na’t-han denir Fuzuli’nin "Su Kasidesi divan edebiyatının en tanınmış na’t’ıdır Türk tasavvuf müziğindeki bir form da bu adla bilinir

    Maktel-i Hüseyin

    Hazreti Hüseyin’in Kerbela’da şehit edilişini konu alan ve acıklı bir üslupla yazılan eserlerin tümüne verilen isimdir Daha çok Şii yazarlar tarafından kaleme alınmıştır Lirik-didaktik bir üslupla ve yalın bir dil kullanılarak yazılmışlardır Türk edebiyatındaki en en önemli Maktel-i Hüseyin, Fuzuli’nin yazdığı Hadikatü’s-Süeda adlı eserdir

    Miraciye Hilye Mevlid (Dini Şiir)

    Miraciye


    Hazreti Muhammed’in göğe yükselişini konu alan edebi yapıtlardır Tek başına bir kitabın konusunu oluşturabildiği gibi, eserler içinde bölümler halinde de yer alır Genellikle kaside ve mesnevi şeklinde yazılmıştır Miraciyelerde coşkulu bir söyleyiş, didaktik özellikler ve sanatlı bir üslup egemendir Cumhuriyet döneminde Abdullah Azmi Yaman’ın yazdığı Miraciye bu türe örnektir

    Hilye


    Hazreti Muhammed’in fiziksel ve kişisel özellikleriyle örnek davranışlarını konu alan eserlere "hilye" denir Zamanla hilye'nin kapsamı genişlemiş halifeler için de hilyeler yazılmıştır Divan edebiyatında bu türün ilk örneği Hakani’nin Hilye-i Hakani’sidir Zamanla hilyelerin levhalara hattatlar tarafından yazılması geleneği de ortaya çıkmıştır

    Mevlid

    Hazreti Muhammed’in doğumunu ve kısaca yaşamını övgüyle anlatan yapıtlardır Dinsel Türk müziğinin doğaçlama türlerinden biri de bu isimle bilinir Mevlidler çoğu zaman mesnevi biçiminde düzenlenmiş, halkın anlayabileceği yalın il dille yazılmıştır İlk özgün mevlid Ebu’l-Cevzi tarafından yazılmıştır İlk Türkçe mevlid ise Süleyman Çelebi’nin eseri olan Vesiletü’n-Necat’tır

    Kırk hadis Menkıbname Kıssa (Dini Şiir)

    Kırk hadis


    Belli bir konu çerçevesinde toplanmış 40 hadisten oluşan yapıtlara verilen isimdir Hadis-i erbain ya da erbaun olarak da bilinir Hadislerin belli başlı konuları Kur’an’ın erdemleri, İslamın şartları, Hazreti Muhammed ve sahabesi, zikir, dua, salat ve selam, ziyaret, bilim ve bilgin, siyaset, hukuk, toplumsal, ahlaki yaşam ve tıptır Divan edebiyatında hat kaygısıyla yazılmışlardır

    Menkıbname

    Ya da menakıbname olarak adlandırılır Kahramanların, din büyüklerinin, tarikat kurucularının, ermişlerin olağanüstü yaşamlarını ve kerametlerini anlatan yapıtlardır Türk edebiyatında 100’ü aşkın menkıbname yazılmıştır Bu yapıtlar içerik yönünden ya bir tarikatla ilgilidir, örneğin Sakıb Bey’le Mustafa Dede’nin Sefine-i Nefise adlı eseri gibi Ya da bir ermişi konu edinir, örneğin Müstakimzade Süleyman Saddedin’in Menkıb-ı İmam-ı Azam’ı gibi

    Kıssa

    Öğüt verici ve öğretici öykü, fıkra, masal, menkıbe türü eserlere kıssa adı verilir Çoğul söylenişi kısas’tır Kıssa anlatanlara kıssa-han ya da kıssa-gü denir En yaygın örnekleri peygamberlerle ilgili kıssaları anlatan kitaplardır Divan edebiyatında Ahmed Cevdet Paşa’nın Kısas-ı Enbiya ve Tevarih-i Huleyfa adlı kitabı önemli bir kıssa örneğidir Divan edebiyatında daha çok mesnevi türünde kaleme alınmışlardır Düzyazı biçimli kıssalar da vardır Bunlarda kullanılan dil çok daha sadedir
     

Sayfayı Paylaş