Şiirde kafiye düzeni

Suskun

V.I.P
V.I.P
Katılım
16 Mrt 2009
Mesajlar
23,145
Beğeniler
322
Şehir
Türkiye
#1


UYAK (KAFİYE)

Şiirde dize sonlarında yazılışları, okunuşları aynı, anlamları ve görevleri farklı olan sözcük ya da ek benzerliğine uyak denir.

Bir günüm şöyle, biri böyle
Bir ayağım hür, biri zincirde

Yukarıdaki dizelerde altı çizili ekler, farklı görevde olduklarından yarım uyak oluşturmuştur.

.......................................diz
.......................................çiz

Yukarıdaki örnekte altı çizili "iz" sesleri ise tam uyak oluşturmuştur.

UYAK (KAFİYE) ÇEŞİTLERİ



Yarım Uyak: Bir ses benzerliğine dayanan uyaktır.

Ve deniz, aynı deniz
O gülüşten eser yok yalnız

Hatırlar bir gün camı açtığını
Duran bir bulutu, bir kuş uçtuğunu
Örnek:

İnsanları sevmesini bilir
Yaşamayı sevdiği kadar

Yukarıdaki örnekte "r" sesleri tek ses benzerliğine dayandığından yarım uyak oluşturmuştur.

Tam Uyak: Bir ünlü, bir ünsüzün benzerliğine dayanan uyaktır. Ayrıca son heceleri uzun ünlülerle (â, û gibi) biten sözcük ve eklerde, bu harflerin yanındaki ünsüz benzemese dahi tam uyaklı kabul edilebilir.

Orhan zamanından kalma bir duvar
Onunla bir yaşta ihtiyar çınar

Dokunma keyfine, yalnız tetik bulun zirâ
Deniz kadın gibidir, hiç inanmak olmaz hâ

Örnek:

Mercan adalarda bir liman
Beyaz bulutların ardından

Yukarıdaki dizelerde "an" sesleri tam uyak oluşturmuştur.



Zengin Uyak: Zengin Uyak : İkiden çok harfin benzerliğine dayanan uyaktır.



Kimi solgun, sarışın; kimi ak, kimi kara

Kiminin arkasından görünüyor Ankara



Bir zafer müjdesi burda her isim

Yekpâre bir anda gün, saat, mevsim



Bir bahçeli beldemizi yâd ellere bıraktık

Gölgesinde barınacak tek ağacım yok artık



Not : Zengin uyağın özel bir şekli vardır. Zengin

uyak durumundaki bir sözcük, diğer sözcüğün

uyağı içindeyse buna "tunç uyak" denir. İlk örnekte

buna uygun bir kullanım vardır.

Redif (Döner Uyak)

Uyaklardan sonra gelen aynı sesteki ve aynı anlamdaki sözcüklerle aynı görevdeki eklerin tekrarına dayanır.

Bir dizede hem uyak hem de redif varsa, redif her zaman en sonda bulunur.

Örnek:

Sonbaharın zevki hoştur.
Düşünme âlemi boştur.

Yukarıdaki dizelerde altı çizili ekler aynı görevli olduğundan rediftir.



Örnek:

Denizlerimiz var, güneş içinde
Ağaçlarımız var, yaprak içinde

Yukarıdaki dizelerde altı çizili sözcükler aynı sözcük olduğundan rediftir.

UYAK DÜZENİ (KAFİYE ÖRGÜSÜ)

Uyak düzeninin, dizelerin son seslerine göre şu çeşitleri vardır:

Düz Uyak: Kafiyenin, dizelerde art arda sıralanmasıyla oluşur: aaaa, bbbb, cccc...

a..........................var
a..........................sar
a..........................dar
a..........................kar

Yukarıdaki örnekte tüm dizeler kendi aralarında kafiyeli olduğundan bu dörtlüğün uyak düzeni düzdür.

Çapraz Uyak: Dörtlükte birinci dize ile üçüncü, ikinci dize ile dördüncü dizelerin birbirleriyle kafiyeli olmasıdır: abab.

a..........................yaz
b..........................bul
a..........................kaz
b..........................kul

Yukarıdaki dörtlükte birinci ve üçüncü dizelerdeki "az" sesleri ikinci ve dördüncü dizelerdeki "ul" sesleri tam uyak oluşturmuştur. Görüldüğü gibi dörtlüğün uyak düzeni çapraz uyaktır.

Sarma Uyak: Birinci dize ile dördüncü, ikinci dize ile üçüncü dizelerin birbirleriyle uyaklı olmasıdır: abba.

a..................yak
b..................saç
b..................taç
a..................çak


Yukarıdaki dörtlükte birinci ve dördüncü dizelerde "ak" sesleri; ikinci ve üçüncü dizelerde "aç" sesleri tam uyak oluşturmuştur. Dörtlüğün uyak düzeni sarma uyaktır.

Cinaslı Uyak : Anlamları ayrı; fakat yazılış ve söylenişleri bir olan sözcüklerin tekrarına dayanan uyaktır.

Kalem böyle çalınmıştır yazıma

Yazım kışa uymaz, kışım yazıma

Her nefeste eyledik yüz bin günah

Bir günaha etmedik bir gün ah



 

Benzer konular

Top