1. * 5651 Sayılı Kanun'a göre TÜM ÜYELERİMİZ yaptıkları paylaşımlardan sorumludur.
    * Telif hakkına konu olan eserlerin yasal olmayan şekilde paylaşıldığını ve yasal haklarının çiğnendiğini düşünen hak sahiplerinin İLETİŞİM bölümünden bize ulaşmaları durumunda ilgili şikayet incelenip gereği 1 (bir) hafta içinde gereği yapılacaktır.
    E-posta adresimiz

Soyut anlam, somut anlam, argo ve deyim

Konusu 'Türkçe & Dilbilgisi & İmla Kuralları' forumundadır ve Suskun tarafından 5 Ocak 2010 başlatılmıştır.

  1. Suskun

    Suskun V.I.P V.I.P

    Katılım:
    16 Mart 2009
    Mesajlar:
    23.242
    Beğenileri:
    276
    Ödül Puanları:
    6.230
    Yer:
    Türkiye
    Banka:
    2.052 ÇTL
    DEYİMLER

    Deyim, en az iki kelimenin kalıplaşarak yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan mecazlı sözlerdir. Kelimelerden biri veya her ikisi anlam kaybına uğrar.

    Bu sözlerle gönlümü almış mı oldun?

    Kendi düşüncelerinde ayak diriyordu.

    Korktuğu başına gelmiş, arabası bozulmuştu.

    Her gördüğüne dudak büküyordu.

    Senin yaptığın pire için yorgan yakmak.

    İki genç adam boğaz boğaza geldi.

    Olur olmaz konularla baş ağrıtmayı seversin.

    Bu şekilde anlatırsanız aklı yatar.

    Matematiği aklım almıyor..

    Öğrenciler, beni can kulağı ile dinliyordu.

    Hiçbir işte dikiş tutturamamıştı.

    Bizimkinin iyice çenesi düştü.

    Göze girmek için her şeyi yapıyor.

    İşin ağırlığın gözümüzü korkutmuştu.

    Bu soruya kafa yormanı istemiştim.

    Çocuk eli uzun biri, cüzdanımı almış.

    Burası çok ayak altı, şurada duralım.

    Deyimlerin özellikleri:

    a) Deyimler kalıplaşmış sözlerdir.

    b) Sözcüklerin yerleri değiştirilemez, herhangi biri atılamaz, yerlerine başka kelimeler konulamaz.

    Meselâ
    "yüzün ak olsun" yerine "yüzün beyaz olsun" denilemez,

    "ocağına incir ağacı dikmek" yerine "ocağına çam ağacı dikmek" denilemez,

    "ayıkla pirincin taşını" yerine "ayıkla bulgurun taşını" denilemez,

    "dilinin altındaki baklayı çıkar" yerine "dilinin altındaki şekeri çıkar" denilemez,

    "tüyleri diken diken ol-" yerine "kılları diken diken ol-" denemez.

    Ama istisnalar yok değildir: “baş başa vermek” ve “kafa kafaya vermek” gibi.

    Araya başka kelimeler girebilir:

    “Başını derde sokmak” Başını son günlerde hep derde soktu.

    c) Deyimler kısa ve özlü anlatımlardır.
    Az sözle çok şey anlatırlar: “Çam sakızı çoban armağanı”, “dili çözül-”, “dilinde tüy bit-”, “dilini yut-”

    d) Deyimler en az iki sözcükten oluşurlar. Bu özellik deyimi mecazdan ayırır.


    1. Ya kelime öbeği ve mastar şeklinde olurlar:

    ağzı açık, kulağı delik,

    eli uzun, kaşla göz arasında,

    bulanık suda balık avla-, dikiş tutturama-,

    can kulağı ile dinle-, köprüleri at-,

    pire için yorgan yak-, pişmiş aşa su kat-,

    kafayı ye-, aklı alma-,

    akıntıya kürek çek-, ağzı kulaklarına var-,

    bel bağla-, çenesi düş-,

    göze gir-, dara düş-,

    2. Ya da cümle şeklinde olurlar ki bunların bir kısmı gerçek olaylara yada öykücüklere dayanır.

    Yorgan gitti, kavga bitti.

    Dostlar alışverişte görsün,

    Atı alan Üsküdar'ı geçti,

    Tut kelin perçeminden,

    Dam üstünde saksağan, vur beline kazmayı,

    Kızım sana söylüyorum, gelinim sen alın.

    Ben diyorum hadımım, o soruyor kaç çocuğun var?,

    Ne şiş yansın ne kebap.

    e) Deyimler özel anlamlı sözlerdir.
    Deyimler genel yargı bildirmezler. Deyimler bir kavramı belirtmek için bulunmuş sözlerdir. Öğütte bulunmazlar. Atasözleri ise genel anlamlı sözlerdir. Ders vermek, öğütte bulunmak için ortaya konulmuşlardır. Deyimle atasözünü ayıran en önemli nitelik budur. Meselâ: "İşleyen demir ışıldar" atasözüdür. Çalışmanın önemini anlatmaktadır. Bu yargı dünyanın her yerindeki insan için geçerlidir.

    f) Deyimlerin çoğunda kelimeler gerçek anlamından çıkarak mecaz anlam kazanmışlardır.
    Çantada keklik, ağzı açık, kulağı delik, abayı yakmak, devede kulak, hapı yutmak, fol yok yumurta yok, hem nalına hem mıhına, ne şiş yansın ne kebap, ben diyorum hadımım, o soruyor kaç çocuğun var?

    Bazı deyimler ise anlamlarından çıkmamışlardır: Çoğu gitti azı kaldı, ismi var cismi yok, adet yerini bulsun, Allah bana ben de sana, yükte hafif pahada ağır, özrü kabahatinden büyük, dosta düşmana karşı, iyi gün dostu, canı sağ olsun ..

    g) Deyimler cümlenin öğesi olabilir, cümlede başka görevler de alabilir:

    Üzüntüsünden ağzını bıçak açmıyordu. (Yüklem)

    Damarıma basmadan konuşamaz mısın? (Zarf tümleci)

    Aslan payı ona düştü. (Özne, isim tamlaması)

    O, dik kafalı biridir. (sıfat tamlaması, sıfat)

    h) Kafiyeli deyimler de vardır:

    Ele verir talkımı, kendi yutar salkımı

    TERİM ANLAM

    Bir bilim, sanat ya da meslek dalıyla ilgili bir kavramı karşılayan kelimelere terim denir. Terimlerin anlamları dar ve sınırlıdır.

    "Ekvator" kelimesi tek bir anlama gelir ve tek bir nesneyi karşılar.

    kök, mısra, muson.

    “yüklem, özne, kök, zarf”, dil bilgisi terimleri; “üçgen, daire, çap”, kelimeleri de geometri terimleridir.

    Terimler halkın söz varlığında yer almaz, ama halk ağzında kullanılıp da sonradan terim özelliği kazanmış kelimeler vardır.

    "Budala" kelimesi halkın söz varlığında aptal, anlayışsız, sersem anlamlarıyla kullanılır, fakat bu kelime psikolojide belli bir zeka seviyesine sahip anlamında kullanıldığında terimdir.

    Terimler, genellikle gerçek anlamıyla kullanılan sözlerdir. Terimlerin, mecaz anlamı, yan anlamı, deyim anlamı yoktur.

    Boğaz’ı geçip Karadeniz’e ulaştık.

    Ayağı olmayan göllerde tuz oranı yüksek olur.

    Ağacın kökleri çok derinde.

    Üçgenin iç açıları toplamı 180’dir.

    ARGO ANLAM

    Sadece belli bir topluluk ya da meslek tarafından kullanılan özel sözcüklerden oluşan dile argo denir.

    Argo, dil içinde bir dil gibidir.

    Külhanbeylerinin anlaşma vasıtası da denebilir. Küfürle karıştırılmamalıdır.

    Argonun varlık sebebi kolay ve çekici anlatımı yakalama isteğidir.

    Şekil ev anlamda ölçüsüzlük ve mübalâğa esastır.

    Bağımsız ve sorumsuz yaşayışın dilidir de denebilir.

    Dışa dönüklük, boşalma, rahatlama argoda sınırsızdır. Her şeye küfür kelimeleri kullanmadan küfredilir.

    “Canına yandığımın dünyası” gibi

    aklına tükürmek: birinin düşüncesini beğenmemek

    mektep çocuğu: acemi, toy

    zokayı yutmak: aldatılıp zarara sokulmak

    yutmak: iyice eksiksiz olarak öğrenmek

    arakçı: hırsız

    bal kabağı: aptal, beyinsiz

    çakmak: sınıfta kalmak

    SOYUT ANLAM

    Beş duyu organından biriyle algılanamayan, maddesi olmayan, varlıkları inançla ve his ile bilinen kavram ve varlıkları karşılayan kelimelere soyut kelimeler denir; bu kelimelerin gösterdiği anlam özelliklerine de soyut anlam denir.

    Hayal, rüya, düşünce, menfaat, sevgi, korku, güzellik...

    8. SOMUT ANLAM

    Beş duyu organında biriyle algılanabilen, maddesi olan kavram ve varlıkları karşılayan kelimelere somut kelimeler denir; bu kelimelerin gösterdiği anlam özelliklerine de somut anlam denir.

    Ağaç, taş, ev, mavi, soğuk, su, masa, yol, yürümek, koşmak...

    Soyut anlamlı kelimeler mecazlı kullanılarak somuta aktarılabilir.

    “Yazınızda kuru bir anlatım görüyorum.”

    “Adam yıldızlara basa basa yürüyordu.”
     

Sayfayı Paylaş